Khung chính sách cho kinh tế tuần hoàn và phụ phẩm chế biến nông sản: đề xuất từ thực tiễn nhà máy

Việt Nam đã có khung pháp lý tương đối đầy đủ cho kinh tế tuần hoàn: Luật Bảo vệ môi trường 2020, Nghị định 08/2022/NĐ-CP và ba quyết định của Thủ tướng về đề án, kế hoạch hành động. Khoảng trống nằm ở phụ phẩm phát sinh ngay trong nhà máy chế biến trái cây: vỏ, hạt, bã chưa có “đường đi” rõ ràng để trở thành nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, phân bón hay sản phẩm công nghiệp. Bài này tóm tắt các văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm 10/2026 và đề xuất sáu hướng hoàn thiện chính sách kinh tế tuần hoàn nông nghiệp từ góc nhìn nhà máy.

Tóm tắt nhanh

• Điều 142 Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 và các Điều 138–140 Nghị định 08/2022/NĐ-CP là nền tảng pháp lý; cả hai đã được sửa đổi, bổ sung trong 2025–2026.
• Quyết định 540/QĐ-TTg (2024) đặt mục tiêu đến 2030 có 50% phụ phẩm của các mặt hàng trồng trọt chủ lực được xử lý, tái chế.
• Thông tư 19/2019/TT-BNNPTNT về phụ phẩm cây trồng chỉ áp dụng tại khu vực canh tác, chưa bao phủ phụ phẩm trong nhà máy chế biến.
• Vỏ chiếm khoảng 50–55% khối lượng quả chanh leo, nên phụ phẩm của nhà máy chanh leo xấp xỉ một nửa lượng quả đưa vào.

Khung pháp lý hiện hành (cập nhật 10/2026)

Bảng dưới đây chỉ liệt kê văn bản đã kiểm tra số hiệu, ngày ban hành và văn bản sửa đổi mới nhất.

Văn bản	Ngày, sửa đổi	Nội dung liên quan
Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14	Thông qua 17/11/2020, hiệu lực 01/01/2022; sửa đổi bởi Luật số 146/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026)	Điều 142 về kinh tế tuần hoàn; Điều 82 cho phép chuyển giao chất thải cho cơ sở sử dụng trực tiếp làm nguyên liệu
Nghị định 08/2022/NĐ-CP	10/01/2022; sửa đổi bởi Nghị định 05/2025/NĐ-CP và Nghị định 48/2026/NĐ-CP	Điều 65 (chất thải dùng trực tiếp làm nguyên liệu); Điều 138–140 (tiêu chí, lộ trình, khuyến khích kinh tế tuần hoàn)
Quyết định 687/QĐ-TTg	07/6/2022	Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam
Quyết định 540/QĐ-TTg	19/6/2024	Đề án khoa học, công nghệ thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp đến 2030
Quyết định 222/QĐ-TTg	23/01/2025	Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035
Thông tư 19/2019/TT-BNNPTNT	15/11/2019; sửa đổi bởi Thông tư 12/2025/TT-BNNMT	Thu gom, xử lý, sử dụng phụ phẩm cây trồng tại khu vực canh tác
Nghị định 13/2020/NĐ-CP (Luật Chăn nuôi)	Sửa đổi bởi Nghị định 46/2022/NĐ-CP và 32/2026/NĐ-CP	Sản xuất, công bố thông tin thức ăn chăn nuôi
Nghị định 84/2019/NĐ-CP (Luật Trồng trọt)	Sửa đổi bởi Nghị định 130/2022/NĐ-CP và 33/2026/NĐ-CP	Sản xuất, lưu hành phân bón

Kinh tế tuần hoàn trong luật và nghị định

Điều 142 Luật Bảo vệ môi trường định nghĩa kinh tế tuần hoàn là mô hình trong đó thiết kế, sản xuất, tiêu dùng và dịch vụ nhằm giảm khai thác nguyên liệu, kéo dài vòng đời sản phẩm, hạn chế chất thải phát sinh. Các bộ và ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải lồng ghép kinh tế tuần hoàn ngay từ khâu xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch.

Điều 138 Nghị định 08/2022/NĐ-CP nêu thứ tự ưu tiên biện pháp: trước hết hạn chế sản phẩm không thân thiện môi trường, sau đó kéo dài vòng đời sản phẩm, cuối cùng là giảm chất thải bằng tái chế, thu hồi năng lượng. Luật số 146/2025/QH15 tập trung sửa các điều về đánh giá tác động môi trường, giấy phép, quản lý chất thải; nội dung kinh tế tuần hoàn tiếp tục dựa trên Điều 142.

Ba quyết định của Thủ tướng

Quyết định 687/QĐ-TTg ngày 07/6/2022 phê duyệt Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn. Quyết định 540/QĐ-TTg ngày 19/6/2024 đi vào nông nghiệp: phấn đấu 50% phụ phẩm của các mặt hàng trồng trọt chủ lực được xử lý, tái chế và ít nhất 20% nhiệm vụ khoa học công nghệ của ngành phục vụ kinh tế tuần hoàn.

Quyết định 222/QĐ-TTg ngày 23/01/2025 xếp nông nghiệp và công nghiệp chế biến, chế tạo vào nhóm lĩnh vực ưu tiên, đồng thời giao nhiệm vụ hoàn thiện quy định, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Đây là chỗ các đề xuất dưới đây có thể đóng góp.

Nhà máy chế biến trái cây gặp vướng mắc ở đâu

Phụ phẩm trong nhà máy nằm ngoài thông tư về phụ phẩm cây trồng

Thông tư 19/2019/TT-BNNPTNT định nghĩa phụ phẩm cây trồng là sản phẩm phụ phát sinh khi chăm sóc, thu hoạch, sơ chế “tại khu vực canh tác”, và khuyến khích dùng chúng làm nguyên liệu sản xuất nấm, thức ăn chăn nuôi, phân bón. Vỏ chanh leo, vỏ và lõi dứa, vỏ chuối phát sinh trong nhà máy không thuộc phạm vi này.

Khối lượng không nhỏ. Theo một tổng quan trên tạp chí Foods (2025), vỏ chiếm 50–55% khối lượng quả chanh leo, hạt khoảng 4–12%. Với dứa, máy gọt vỏ đột lõi tách vỏ và lõi khỏi trụ thịt quả ngay trong ca sản xuất.

Ranh giới giữa chất thải và nguyên liệu chưa rõ

Khoản 1 Điều 65 Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định chất thải rắn công nghiệp thông thường được thu hồi, phân loại, lựa chọn để sử dụng trực tiếp làm nguyên liệu thì được quản lý như sản phẩm, hàng hóa. Nhưng với phụ phẩm hữu cơ từ chế biến trái cây, chưa có tiêu chí kỹ thuật cụ thể để xác định khi nào một lô vỏ quả là “nguyên liệu” chứ không còn là “chất thải”.

Thiếu tiêu chí khiến mỗi địa phương hiểu một kiểu. Hệ quả thường gặp là phụ phẩm được bán rời, không có hồ sơ, hoặc phải thuê xử lý như chất thải dù còn giá trị sử dụng.

Ba hệ thống thủ tục tách rời, phụ phẩm lại theo mùa vụ

Muốn khép vòng phụ phẩm, nhà máy phải đi qua ba lĩnh vực: môi trường, thức ăn chăn nuôi (Nghị định 13/2020/NĐ-CP) và phân bón (Nghị định 84/2019/NĐ-CP), mỗi lĩnh vực có điều kiện và hồ sơ riêng. Nhà máy nước ép thường không muốn trở thành nhà sản xuất thức ăn chăn nuôi hay phân bón; họ cần cơ chế chuyển giao rõ ràng cho bên có năng lực. Trong khi đó, phụ phẩm trái cây ẩm, dễ lên men, phát sinh dồn dập theo mùa, nên cần điểm tiếp nhận ổn định gần nhà máy.

Sáu đề xuất xây dựng

Các đề xuất dưới đây xuất phát từ thực tiễn thiết kế và vận hành dây chuyền, nhằm cung cấp góc nhìn từ phía nhà máy cho cơ quan soạn thảo chính sách.

1. Hướng dẫn áp dụng Điều 65 Nghị định 08/2022/NĐ-CP cho phụ phẩm hữu cơ. Ban hành danh mục phụ phẩm chế biến nông sản (vỏ, hạt, bã, lõi quả) và tiêu chí tối thiểu để được quản lý như hàng hóa: phân loại riêng tại nguồn, không lẫn tạp chất vô cơ, thời gian lưu giữ, điều kiện vận chuyển.
2. Mở rộng tinh thần Thông tư 19/2019 vào nhà máy. Nguyên tắc “thu gom, phân loại theo mục đích sử dụng, không lẫn hóa chất và bao bì” phù hợp hoàn toàn với phụ phẩm chế biến. Có thể bổ sung hướng dẫn cho phụ phẩm phát sinh tại cơ sở sơ chế, chế biến.
3. Thủ tục liên thông. Khi nhà máy chuyển giao phụ phẩm cho cơ sở sản xuất thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón đã đủ điều kiện, hợp đồng và biên bản giao nhận nên được chấp nhận trong báo cáo môi trường của nhà máy mà không phát sinh thủ tục riêng.
4. Đưa hạ tầng phụ phẩm vào cơ chế khuyến khích. Dự án sấy, ủ, chiết pectin, chế biến thức ăn ủ chua đặt cạnh nhà máy nên được xem xét trong cơ chế khuyến khích kinh tế tuần hoàn của Nghị định 08/2022/NĐ-CP và các nhiệm vụ của Quyết định 222/QĐ-TTg.
5. Khép vòng với vùng nguyên liệu. Phân hữu cơ từ vỏ và bã quả có thể quay lại chính vùng trồng. Chính sách liên kết vùng nguyên liệu – nhà máy nên tính đến dòng ngược này; khi đó hồ sơ dư lượng của vùng trồng cũng là hồ sơ của phụ phẩm.
6. Đo được mới quản lý được. Mục tiêu 50% của Quyết định 540/QĐ-TTg cần số liệu nền. Có thể yêu cầu cơ sở chế biến ghi khối lượng từng loại phụ phẩm và hướng sử dụng trong báo cáo công tác bảo vệ môi trường định kỳ.

Nhà máy có thể chuẩn bị gì từ khâu thiết kế

Chính sách chỉ phát huy khi phụ phẩm ra khỏi dây chuyền ở trạng thái sạch và tách riêng:

• Tách dòng ngay tại máy. Máy Ginaca TFGK-5 của Tropical Food Machinery Srl xử lý đến 5 tấn dứa đã phân cỡ mỗi giờ; thịt dứa thừa được thu hồi làm nước ép, vỏ tự đẩy ra ngoài.
• Thu hồi phần giá trị trước khi thải. Hệ thống thu hồi hương Dioniso chiết và cô đặc hương tự nhiên vốn bị mất trong quy trình nước ép thông thường, lắp được cho cả nhà máy mới và nhà máy đang vận hành.
• Dành mặt bằng cho phụ phẩm. Khu tiếp nhận, băng tải, điểm cân phụ phẩm nên có trong bản vẽ từ đầu.

Catalogue 2025 của TFM nêu định hướng đề xuất giải pháp xử lý phụ phẩm và hợp tác với các viện nghiên cứu Ý để nâng giá trị phụ phẩm chế biến. Các hướng sử dụng cụ thể có trong bài nông nghiệp tuần hoàn trong chế biến trái cây, vỏ chanh leo làm pectin và thức ăn chăn nuôi, phụ phẩm dứa, tái sử dụng nước trong nhà máy và liên kết vùng nguyên liệu. Thiết bị liên quan: máy Ginaca, thiết bị thu hồi hương; dịch vụ thiết kế nhà máy thực phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Vỏ quả trong nhà máy là chất thải hay hàng hóa?

Mặc định là chất thải rắn công nghiệp thông thường. Theo khoản 1 Điều 65 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nếu được thu hồi, phân loại, lựa chọn để sử dụng trực tiếp làm nguyên liệu, phụ phẩm được quản lý như sản phẩm, hàng hóa. Nên thống nhất hồ sơ chứng minh với cơ quan môi trường địa phương.

Mục tiêu tái chế phụ phẩm nông nghiệp đến 2030 là bao nhiêu?

Quyết định 540/QĐ-TTg đặt mục tiêu 50% phụ phẩm của các mặt hàng trồng trọt chủ lực được xử lý, tái chế vào năm 2030.

Nghị định 08/2022/NĐ-CP còn hiệu lực không?

Còn. Nghị định được sửa đổi bởi Nghị định 05/2025/NĐ-CP (06/01/2025) và Nghị định 48/2026/NĐ-CP (29/01/2026), không bị thay thế.

Bán vỏ quả làm thức ăn chăn nuôi cần lưu ý gì?

Bên sản xuất thức ăn chăn nuôi phải đáp ứng Nghị định 13/2020/NĐ-CP (đã sửa đổi). Nhà máy nên chuyển giao cho cơ sở đủ điều kiện và lưu hợp đồng, biên bản giao nhận theo lô.

Trao đổi về dự án của bạn

Nếu doanh nghiệp muốn tính dòng phụ phẩm ngay từ thiết kế nhà máy, hãy gửi cho văn phòng đại diện tại TP.HCM loại quả, công suất và hướng sử dụng phụ phẩm mong muốn. Chúng tôi sẽ đề xuất cách bố trí thiết bị để phụ phẩm ra khỏi dây chuyền sạch và tách dòng. Liên hệ tư vấn dự án.

Nguồn tham khảo

1. Quốc hội. Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 (17/11/2020): Điều 142. Kinh tế tuần hoàn; thông tin văn bản (LuatVietnam).
2. Quốc hội (11/12/2025). Luật số 146/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật lĩnh vực nông nghiệp và môi trường; tóm tắt: Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học Huế.
3. Chính phủ. Nghị định 08/2022/NĐ-CP: Điều 138. Quy định chung về kinh tế tuần hoàn; Báo Chính phủ (02/2024): Chất thải rắn loại nào được dùng làm nguyên liệu sản xuất? (Điều 65).
4. Bộ Tài nguyên và Môi trường (01/2025). Ban hành Nghị định 05/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 08/2022/NĐ-CP; Báo Chính phủ (01/2026): Sửa đổi một số quy định về bảo vệ môi trường (Nghị định 48/2026/NĐ-CP).
5. Bộ Công Thương. Phê duyệt Đề án Phát triển kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam (Quyết định 687/QĐ-TTg ngày 07/6/2022).
6. Thủ tướng Chính phủ (19/6/2024). Đề án phát triển khoa học và ứng dụng, chuyển giao công nghệ thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp đến năm 2030 (Quyết định 540/QĐ-TTg).
7. TTXVN – Chính sách và Cuộc sống (01/2025). Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 (Quyết định 222/QĐ-TTg ngày 23/01/2025).
8. Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2025). Văn bản hợp nhất Thông tư quy định việc thu gom, xử lý, sử dụng phụ phẩm cây trồng (Thông tư 19/2019/TT-BNNPTNT, sửa đổi bởi Thông tư 12/2025/TT-BNNMT).
9. Chính phủ (21/01/2026). Nghị định 32/2026/NĐ-CP lĩnh vực chăn nuôi và thú y; Nghị định 33/2026/NĐ-CP lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật; Nghị định 130/2022/NĐ-CP.
10. Liu Z. và cộng sự (2025). Physiological Functions of the By-Products of Passion Fruit: Processing, Characteristics and Their Applications in Food Product Development. Foods 14(9):1643.
11. Tropical Food Machinery Srl. Catalogue 2025 (REV 4.0) và tropicalfood.net (máy Ginaca TFGK-5, hệ thống thu hồi hương Dioniso, định hướng xử lý phụ phẩm).

Ảnh đại diện: Thanh Long Bùi/Pexels.