Một nhà máy puree hay nước ép cô đặc chỉ chạy hiệu quả khi vùng nguyên liệu cung cấp đủ sản lượng, đúng độ chín và đạt yêu cầu dư lượng của thị trường nhập khẩu. Khung pháp lý cho liên kết này đã có: Nghị định 98/2018/NĐ-CP về hợp tác, liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản đang có hiệu lực, quy định mã số vùng trồng mới theo Nghị định 38/2026/NĐ-CP, và Đề án phát triển ngành chế biến rau quả giai đoạn 2021–2030. Bài này nêu sáu khuyến nghị cho địa phương có cây ăn quả chủ lực, từ góc nhìn vận hành nhà máy.
Tóm tắt nhanh
- Nghị định 98/2018/NĐ-CP (hiệu lực từ 20/8/2018) vẫn là văn bản hiện hành; dự thảo nghị định thay thế đang được lấy ý kiến.
- Sau hơn 6 năm, cả nước có 2.938 dự án và kế hoạch liên kết được phê duyệt. Tỷ lệ giá trị nông sản sản xuất theo liên kết tăng từ khoảng 10% (2018) lên hơn 31% (2025).
- Từ Nghị quyết 36/2026/NQ-CP (hiệu lực 31/7/2026), việc cấp mã số vùng trồng thực hiện toàn trình trực tuyến, 3 ngày làm việc với trường hợp không xuất khẩu và 10 ngày với trường hợp xuất khẩu.
- Quyết định 417/QĐ-TTg đặt mục tiêu đến 2030 kim ngạch xuất khẩu rau quả 8–10 tỷ USD và thu hút 50–60 cơ sở chế biến quy mô lớn và vừa mới.
Khung chính sách hiện hành
| Văn bản | Nội dung liên quan đến vùng nguyên liệu – nhà máy | Tình trạng (10/2026) |
|---|---|---|
| Nghị định 98/2018/NĐ-CP ngày 05/7/2018 | Hỗ trợ 100% chi phí tư vấn xây dựng liên kết (tối đa 300 triệu đồng); hỗ trợ 30% vốn đầu tư máy móc, hạ tầng phục vụ liên kết (tối đa 10 tỷ đồng); hỗ trợ giống, vật tư, đào tạo | Đang có hiệu lực; dự thảo nghị định thay thế đang lấy ý kiến |
| Nghị định 38/2026/NĐ-CP ngày 24/01/2026 | Quy định mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói | Đang có hiệu lực |
| Nghị quyết 36/2026/NQ-CP ngày 31/7/2026 | Đơn giản hóa thủ tục cấp, quản lý mã số vùng trồng; hồ sơ nộp tại UBND cấp xã, thực hiện trực tuyến | Hiệu lực từ 31/7/2026 đến khi nghị định sửa đổi Nghị định 38/2026 có hiệu lực |
| Quyết định 417/QĐ-TTg ngày 22/3/2021 | Đề án phát triển ngành chế biến rau quả giai đoạn 2021–2030 | Giai đoạn thực hiện đến 2030 |
| Quyết định 858/QĐ-TTg ngày 20/7/2022 | Chiến lược phát triển cơ giới hóa nông nghiệp và chế biến nông lâm thủy sản đến năm 2030 | Giai đoạn thực hiện đến 2030 |
| Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 | Khung pháp lý cho hợp tác xã, đầu mối tổ chức nông hộ trong liên kết | Hiệu lực từ 01/7/2024 |
Kết quả đạt được và điểm cần hoàn thiện
Theo hội nghị sơ kết 6 năm thực hiện Nghị định 98/2018/NĐ-CP do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức tháng 11/2025, cả nước đã phê duyệt 2.938 dự án và kế hoạch liên kết, tổng nguồn lực khoảng 15.243 tỷ đồng. Hơn 2.400 hợp tác xã và 1.300 doanh nghiệp đã tham gia. Tỷ lệ giá trị nông sản sản xuất theo hình thức hợp tác, liên kết tăng từ khoảng 10% năm 2018 lên hơn 31% năm 2025.
Cơ quan soạn thảo cũng nêu những điểm cần hoàn thiện: hợp đồng liên kết thiếu cơ chế ràng buộc khi giá thị trường biến động, hạ tầng vùng nguyên liệu tập trung chưa đồng bộ, thủ tục còn khó tiếp cận với hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ, chính sách chưa bao quát logistics, chuyển đổi số và sản xuất xanh. Theo dự thảo nghị định thay thế ngày 21/8/2026, vùng nguyên liệu thuộc dự án liên kết có thể được hỗ trợ tối đa 80% chi phí hợp lệ, không quá 500 triệu đồng mỗi dự án mỗi năm. Đây là đề xuất, chưa phải quy định.
Nhà máy chế biến cần gì từ vùng nguyên liệu
Từ phía nhà máy, có ba yêu cầu kỹ thuật:
- Sản lượng đều theo công suất thiết kế. Dây chuyền tách dịch xoài, ổi, chanh leo của Tropical Food Machinery Srl (TFM) có công suất 1.000–20.000 kg quả tươi mỗi giờ, dây chuyền dứa cũng 1.000–20.000 kg/giờ. Nhà máy chạy dưới công suất vì thiếu quả thì chi phí cố định trên mỗi tấn sản phẩm tăng.
- Độ chín và chất lượng đồng đều. Quả nhiệt đới chín nhanh sau thu hoạch. Khoảng cách và thời gian vận chuyển từ vườn tới nhà máy ảnh hưởng trực tiếp tới màu, hương và hiệu suất thu hồi.
- Hồ sơ vùng trồng và dư lượng. Như đã phân tích trong bài thị trường xuất khẩu puree và nước ép cô đặc, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật không thể xử lý trong nhà máy. Trung Quốc còn yêu cầu đăng ký nhà máy theo Lệnh 280.
Sáu khuyến nghị cho địa phương
1. Quy hoạch vùng nguyên liệu theo công suất nhà máy
Khi thu hút dự án nhà máy, địa phương có thể cùng nhà đầu tư tính diện tích vùng nguyên liệu cần thiết từ công suất dây chuyền, số ngày chạy máy và năng suất vườn. Vùng có nhiều loại quả thu hoạch lệch mùa giúp nhà máy kéo dài thời gian vận hành.
2. Ưu tiên hỗ trợ hạ tầng phục vụ liên kết
Nghị định 98/2018/NĐ-CP đã có công cụ hỗ trợ 30% vốn đầu tư máy móc, hạ tầng phục vụ liên kết, tối đa 10 tỷ đồng. Địa phương có thể ưu tiên nguồn này cho điểm thu mua, sơ chế và kho mát gần vùng trồng, những hạng mục giúp giữ chất lượng quả trước khi vào nhà máy. Hỗ trợ 100% chi phí tư vấn (tối đa 300 triệu đồng) giúp xây dựng hợp đồng và phương án vùng nguyên liệu bài bản.
3. Coi mã số vùng trồng là hạ tầng dữ liệu
Nghị định 38/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 36/2026/NQ-CP đã chuyển việc cấp mã số vùng trồng sang UBND cấp xã, thực hiện trực tuyến và tăng hậu kiểm. Để tận dụng cải cách này, địa phương có thể tập huấn cho cán bộ cấp xã, hướng dẫn hợp tác xã ghi chép nhật ký sản xuất, và gắn dữ liệu mã số vùng trồng với kết quả kiểm tra dư lượng. Với nhà máy, đây là đầu vào cho hồ sơ truy xuất nguồn gốc.
4. Hợp đồng mẫu có cơ chế chia sẻ rủi ro giá
Hợp đồng liên kết dễ đổ vỡ khi giá quả tươi tăng mạnh hơn giá thu mua. Địa phương có thể phối hợp với hiệp hội ngành hàng xây dựng hợp đồng mẫu gồm giá sàn, cơ chế điều chỉnh theo giá thị trường và thưởng theo chất lượng (độ chín, °Brix, tỷ lệ quả đạt). Dự thảo nghị định mới cũng hướng tới hợp đồng chuẩn hóa với giá linh hoạt và khuyến khích chất lượng. Kênh hòa giải sớm qua hiệp hội giúp xử lý tranh chấp trước khi đổ vỡ.
5. Kiểm soát dư lượng ngay tại vùng
EU, Nhật Bản và Hàn Quốc áp mức dư lượng mặc định rất thấp với hoạt chất chưa có mức riêng. Địa phương có thể phối hợp với doanh nghiệp lập danh mục hoạt chất khuyến cáo cho từng loại quả theo thị trường đích, tổ chức tập huấn và lấy mẫu định kỳ. Phòng ngừa tại vùng trồng giúp giảm rủi ro lô hàng bị trả về.
6. Quy hoạch xử lý phụ phẩm và nước thải
Vỏ, hạt, bã và nước thải giàu hữu cơ, như đã trình bày trong các bài kinh tế tuần hoàn trong chế biến trái cây và xử lý nước thải nhà máy nước ép, có thể tận dụng nếu được quy hoạch sớm. Địa phương có thể dành quỹ đất cho khu xử lý phụ phẩm, biogas hoặc phân hữu cơ gần cụm chế biến.
Góc nhìn từ nhà cung cấp công nghệ
Kinh nghiệm của TFM bắt đầu từ các nước nhiệt đới và từ nhà máy chế biến dứa. TFM đã mở hai cơ sở chế biến tại Brazil: Flora (dứa, 10 tấn/giờ) và Mirca (xoài, đu đủ, chanh leo, 6 tấn/giờ). Từ thực tế đó, chúng tôi cho rằng vùng nguyên liệu cần được thiết kế song song với dây chuyền.
Với địa phương muốn bắt đầu từ quy mô nhỏ, dây chuyền Mini Industry Line 200 (200–350 kg/giờ) được TFM giới thiệu là phù hợp cho dự án nghiên cứu và đào tạo tại doanh nghiệp hoặc viện nông nghiệp – thực phẩm. Multifruit Line 1000 (800–1.500 kg/giờ) gồm đủ tách dịch, tiệt trùng và chiết rót vô trùng trong khoảng 20 mét.
Ngoài thiết bị, TFM cung cấp tư vấn về chất lượng sản phẩm, kỹ thuật, xây dựng và nông nghiệp. Thông tin về năng lực của văn phòng đại diện tại Việt Nam có tại trang vì sao chọn chúng tôi.
Câu hỏi thường gặp
Nghị định 98/2018/NĐ-CP còn hiệu lực không?
Có. Tại thời điểm tháng 10/2026, nghị định vẫn đang áp dụng; dự thảo nghị định thay thế đang được lấy ý kiến.
Ai cấp mã số vùng trồng hiện nay?
Theo Nghị định 38/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 36/2026/NQ-CP, hồ sơ nộp tại UBND cấp xã qua môi trường mạng. Thời hạn giải quyết là 3 ngày làm việc với trường hợp không xuất khẩu và 10 ngày với trường hợp xuất khẩu.
Dự án liên kết được hỗ trợ tối đa bao nhiêu?
Theo Nghị định 98/2018/NĐ-CP: 100% chi phí tư vấn (tối đa 300 triệu đồng) và 30% vốn đầu tư máy móc, hạ tầng phục vụ liên kết (tối đa 10 tỷ đồng).
Vì sao nhà máy cần vùng nguyên liệu riêng?
Để có sản lượng đều, độ chín đồng đều và hồ sơ dư lượng, truy xuất mà khách hàng quốc tế yêu cầu.
Trao đổi về dự án của bạn
Nếu địa phương hoặc doanh nghiệp đang xây dựng đề án vùng nguyên liệu gắn với nhà máy chế biến, văn phòng đại diện TFM tại TP.HCM có thể trao đổi về công suất dây chuyền, cơ cấu loại quả và yêu cầu kỹ thuật đối với nguyên liệu. Liên hệ tư vấn dự án.
Nguồn tham khảo
- Chính phủ (05/7/2018). Nghị định 98/2018/NĐ-CP về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp; bản giới thiệu của Sở Tư pháp Đắk Lắk và toàn văn trên Thư viện Pháp luật.
- Cổng thông tin Chính phủ – Xây dựng chính sách (19/4/2026). Nội dung cơ bản của dự thảo Nghị định về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững.
- Doanh nghiệp và Kinh tế xanh (01/9/2026). Đề xuất ngân sách hỗ trợ tối đa 80% chi phí xây dựng vùng nguyên liệu (dự thảo ngày 21/8/2026).
- Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường (11/2025). Hội nghị sơ kết 6 năm thực hiện Nghị định số 98/2018/NĐ-CP; VnEconomy: Sửa Nghị định 98: hướng tới chuỗi giá trị nông sản hiện đại, bền vững.
- Cục Bảo vệ thực vật (30/01/2026). Nghị định số 38/2026/NĐ-CP quy định về nhập khẩu cây mang theo bầu đất và mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói.
- Báo Điện tử Chính phủ (31/7/2026). Đơn giản hóa TTHC về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói (Nghị quyết 36/2026/NQ-CP); Báo Tin tức: hiệu lực của Nghị quyết 36/2026/NQ-CP.
- Thủ tướng Chính phủ (22/3/2021). Quyết định 417/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển ngành chế biến rau quả giai đoạn 2021–2030; tóm tắt mục tiêu: Báo An Giang.
- Thủ tướng Chính phủ (20/7/2022). Quyết định 858/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển cơ giới hóa nông nghiệp và chế biến nông lâm thủy sản đến năm 2030.
- Quốc hội (20/6/2023). Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 (hiệu lực 01/7/2024).
- Tropical Food Machinery Srl – giới thiệu công ty, dây chuyền tách dịch và catalogue 2025.
Ảnh đại diện: Diego Concepción/Pexels.